Quan điểm lịch sử hay duy vật? Đáp án chính xác và giải thích

Câu hỏi trắc nghiệm: Khi xem xét sự vật, hiện tượng đã xuất hiện trong lịch sử như thế nào, trải qua những giai đoạn gì, đứng trên quan điểm nào của sự phát triển để xem xét sự vật, hiện tượng — thì đó là phương pháp nghiên cứu dựa trên quan điểm duy vật. Đúng hay sai?

• Đúng
• Sai

Đáp án đúng là: Sai. Phương pháp nghiên cứu mô tả ở câu hỏi — truy nguyên nguồn gốc, các giai đoạn hình thành và phát triển, góc nhìn vận động qua thời gian — là đặc trưng của quan điểm lịch sử, không phải quan điểm duy vật. Hai quan điểm này tuy đều thuộc chủ nghĩa duy vật biện chứng nhưng không đồng nhất với nhau.

Quan điểm lịch sử là gì và tại sao đây là đáp án đúng

Trong triết học Mác-Lênin, quan điểm lịch sử (hay nguyên tắc lịch sử — cụ thể) yêu cầu khi nghiên cứu bất kỳ sự vật, hiện tượng nào cũng phải đặt nó vào đúng bối cảnh ra đời, truy vấn quá trình hình thành, các giai đoạn biến đổi và xu hướng phát triển của nó theo thời gian. Đây chính xác là nội dung mà câu hỏi mô tả: xem xét sự vật đã xuất hiện như thế nào, trải qua những giai đoạn gì, nhìn từ góc độ phát triển.

Quan điểm lịch sử gắn liền với nguyên lý về sự phát triển — một trong hai nguyên lý cơ bản của phép biện chứng duy vật. Nguyên lý này khẳng định mọi sự vật, hiện tượng đều không đứng yên mà luôn vận động, chuyển hóa qua các giai đoạn từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Vì vậy, muốn hiểu đúng bản chất của một sự vật, không thể chỉ nhìn vào trạng thái hiện tại mà phải nhìn vào toàn bộ lịch trình phát triển của nó. Ví dụ điển hình: muốn hiểu bản chất của nhà nước, không thể chỉ mô tả nhà nước hiện đại mà phải truy từ điều kiện ra đời, các hình thái lịch sử (nhà nước chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư sản…) đến xu hướng tương lai.

Đây là nguyên tắc phương pháp luận quan trọng, được Lênin nhấn mạnh trong tác phẩm Bút ký triết học: điều cốt yếu trong phép biện chứng là xem xét sự vật trong sự vận động, phát sinh và tiêu vong — tức là nhìn nhận mang tính lịch sử.

Tại sao “quan điểm duy vật” là phương án chưa đúng ở đây

Quan điểm duy vật trả lời câu hỏi khác: vật chất hay ý thức cái nào có trước, cái nào quyết định cái nào? Quan điểm này khẳng định vật chất là cơ sở khách quan, tồn tại độc lập với ý thức và quyết định ý thức. Khi áp dụng vào nghiên cứu, quan điểm duy vật nhắc nhở không được lý giải sự vật bằng ý chí chủ quan, thần linh hay quan niệm tiên nghiệm mà phải dựa vào điều kiện vật chất khách quan.

Rõ ràng đây là một nguyên tắc khác hẳn với việc “truy nguyên lịch sử, xem xét các giai đoạn phát triển”. Một bài nghiên cứu duy tâm cũng hoàn toàn có thể truy nguyên lịch sử — ví dụ, Hegel xây dựng triết học lịch sử rất hệ thống nhưng từ lập trường duy tâm. Điều này chứng minh rằng phương pháp lịch sử và lập trường duy vật là hai chiều kích độc lập, không thể đồng nhất.

Đây chính là điểm dễ gây nhầm lẫn nhất: vì cả quan điểm lịch sử lẫn quan điểm duy vật đều là thành phần trong hệ thống phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, người học dễ nghĩ chúng là một. Thực ra chúng bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau. Quan điểm duy vật xác định nền tảng bản thể luận (cái gì tồn tại trước, cái gì quyết định); quan điểm lịch sử xác định cách tiếp cận nghiên cứu (nhìn sự vật trong quá trình vận động theo thời gian).

Mẹo nhận diện nhanh câu hỏi dạng này

Khi đề bài nhắc đến các cụm như “đã xuất hiện như thế nào”, “trải qua những giai đoạn gì”, “quá trình hình thành và phát triển”, “đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể” — đó là dấu hiệu đặc trưng của quan điểm lịch sử (hay nguyên tắc lịch sử — cụ thể), không phải quan điểm duy vật, quan điểm toàn diện hay quan điểm phát triển đơn thuần.

Cách phân biệt nhanh bốn quan điểm phương pháp luận cơ bản trong triết học Mác-Lênin:

• Quan điểm duy vật: xuất phát từ thực tế khách quan, không từ ý muốn chủ quan.
• Quan điểm toàn diện: xem xét sự vật trong mối liên hệ với các yếu tố khác, không cô lập.
• Quan điểm phát triển: nhìn nhận sự vật trong trạng thái vận động, không đứng yên, hướng tới tương lai.
• Quan điểm lịch sử — cụ thể: đặt sự vật vào đúng hoàn cảnh, thời điểm, giai đoạn lịch sử cụ thể của nó để đánh giá.

Khi câu hỏi hỏi về “giai đoạn”, “quá trình”, “lịch sử hình thành” → chọn quan điểm lịch sử. Khi hỏi về “vật chất quyết định ý thức”, “khách quan” → mới là quan điểm duy vật.