Vị vua nào làm câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá”?
Câu hỏi trắc nghiệm: Vị vua nào đã làm hai câu thơ: “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá. Non sông ngàn thủa vững âu vàng”?
A. Trần Minh Tông
B. Trần Nhân Tông
C. Trần Anh Tông
D. Trần Thánh Tông
Đáp án đúng là B. Trần Nhân Tông. Hai câu thơ này được vua Trần Nhân Tông sáng tác sau khi quân dân Đại Việt hai lần đánh bại quân Mông – Nguyên xâm lược, ghi lại cảm xúc của một vị vua trực tiếp lãnh đạo cuộc chiến và chứng kiến đất nước vượt qua hiểm nguy.
Vì sao đây là thơ của vua Trần Nhân Tông?
Trần Nhân Tông (1258–1308) là vị vua thứ ba của nhà Trần, trị vì từ năm 1278 đến 1293. Ông trực tiếp lãnh đạo quân dân Đại Việt trong cả hai cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên: lần thứ hai năm 1285 và lần thứ ba năm 1288. Chính vì thế, ông là người duy nhất trong bốn lựa chọn có thể nói đến “xã tắc hai phen” — tức đất nước trải qua hai lần nguy biến lớn — bằng tư cách của người trong cuộc.
Hai câu thơ chữ Nôm này nằm trong bài Xuất trận hồi kinh sư (còn gọi là Tức sự), sáng tác sau khi chiến thắng quân Nguyên lần thứ hai. Hình ảnh “ngựa đá chồn” — tức ngựa đá ở lăng tẩm mà tương truyền còn phải mỏi chân vì chiến sự liên miên — là cách nói ước lệ để nhấn mạnh mức độ khốc liệt và kéo dài của chiến tranh. Vế đối “Non sông ngàn thủa vững âu vàng” khẳng định nền độc lập bền vững sau chiến thắng, “âu vàng” là hình ảnh ẩn dụ chỉ cơ đồ đất nước chắc chắn như vàng.
Trần Nhân Tông không chỉ là một vị vua giỏi quân sự mà còn là nhà thơ, nhà tư tưởng lớn — người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử sau khi nhường ngôi. Tập thơ của ông để lại nhiều tác phẩm chữ Hán và chữ Nôm, trong đó hai câu thơ trên được coi là một trong những tác phẩm Nôm sớm và có giá trị nhất còn lưu truyền.
Vì sao các phương án còn lại chưa đúng?
D. Trần Thánh Tông là phương án dễ nhầm nhất. Trần Thánh Tông là cha của Trần Nhân Tông, trị vì từ 1258 đến 1278, và ông cũng có mặt trong cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên lần thứ nhất (1258) và lần thứ hai (1285) với tư cách Thái thượng hoàng. Tuy nhiên, ông không phải tác giả của hai câu thơ này — người trực tiếp sáng tác là Trần Nhân Tông, và điều này được ghi chép rõ trong các tài liệu về văn học trung đại Việt Nam.
C. Trần Anh Tông là con trai của Trần Nhân Tông, lên ngôi năm 1293 — tức là sau cả hai cuộc kháng chiến đã kết thúc. Ông không phải người trong cuộc, nên không thể là tác giả của hai câu thơ mang cảm xúc trực tiếp từ chiến trận đó.
A. Trần Minh Tông trị vì từ 1314 đến 1329, cách xa thời điểm hai cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên đến vài chục năm. Ông thuộc thế hệ sau, hoàn toàn không liên quan đến bối cảnh lịch sử mà hai câu thơ phản ánh.
Mẹo nhận diện nhanh dạng câu hỏi tương tự
Với các câu hỏi yêu cầu xác định tác giả một câu thơ hoặc áng văn lịch sử, bước đầu tiên là xác định bối cảnh lịch sử được phản ánh trong câu thơ đó, sau đó đối chiếu với vị vua nào cầm quyền đúng thời điểm đó. Cụm “hai phen” trong câu thơ là chìa khóa: chỉ có Trần Nhân Tông mới trị vì trong cả hai cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên lần hai (1285) và lần ba (1288). Trần Thánh Tông tuy là Thái thượng hoàng trong giai đoạn này nhưng không phải tác giả thơ được ghi nhận.
Một cách ghi nhớ đơn giản: Trần Nhân Tông = vua chiến thắng + nhà thơ + người sáng lập Trúc Lâm Yên Tử. Ba dấu hiệu này xuất hiện trong rất nhiều câu hỏi về ông, và bất kỳ câu thơ nào gắn với chiến thắng quân Mông – Nguyên đều có xác suất cao là của ông.