Động vật nào có hệ tuần hoàn hở? Đáp án chính xác
Câu hỏi: Những động vật nào sau đây có hệ tuần hoàn hở?
- A. Ốc sên, trai sông, châu chấu
- B. Tôm, cua, mực ống
- C. Châu chấu, giun đốt, trai sông
- D. Tôm, ốc sên, giun đốt
Đáp án đúng là A. Ốc sên, trai sông, tôm, cua, châu chấu đều có hệ tuần hoàn hở — máu không lưu thông trong hệ mạch kín mà chảy vào xoang cơ thể, tiếp xúc trực tiếp với các tế bào và mô. Mực ống và giun đốt là hai trường hợp ngoại lệ quan trọng cần phân biệt rõ.
Vì sao ốc sên, trai sông, tôm, cua và châu chấu có hệ tuần hoàn hở?
Hệ tuần hoàn hở đặc trưng bởi việc máu (hay dịch mô) sau khi được tim bơm đi sẽ đổ vào các khoang trống trong cơ thể gọi là xoang máu, thay vì chảy liên tục trong mạch máu khép kín. Tại đây, máu ngấm trực tiếp vào các tế bào để trao đổi chất, sau đó mới được thu hồi về tim.
Nhóm động vật thuộc Thân mềm (Mollusca) như ốc sên và trai sông đều có hệ tuần hoàn hở. Tim của chúng gồm một tâm thất và một hoặc hai tâm nhĩ, bơm máu vào hệ động mạch ngắn rồi máu tràn ra xoang cơ thể. Đây là cấu trúc phổ biến của ngành này, ngoại trừ lớp Chân đầu (Cephalopoda) mà mực là đại diện — nhóm duy nhất trong Thân mềm tiến hóa sang hệ tuần hoàn kín.
Nhóm Chân khớp (Arthropoda) như tôm, cua và châu chấu cũng có hệ tuần hoàn hở. Tim của chúng nằm dọc mặt lưng, có dạng ống dài với nhiều lỗ hở (ostia) để máu chảy vào. Máu — hay chính xác hơn là huyết tương (hemolymph) — sau khi bơm ra sẽ ngập trong các khoang bên trong cơ thể rồi thấm ngược lại qua ostia. Ở châu chấu và côn trùng nói chung, hệ tuần hoàn đảm nhận chức năng vận chuyển chất dinh dưỡng và hormone, còn việc trao đổi khí được giao hoàn toàn cho hệ ống khí (trachea) — vì vậy áp lực trao đổi khí lên hệ tuần hoàn thấp hơn và hệ hở vẫn đủ hiệu quả.
Vì sao mực ống và giun đốt không có hệ tuần hoàn hở?
Đây là phần dễ gây nhầm nhất, vì mực thuộc ngành Thân mềm — cùng ngành với ốc sên và trai sông vốn có hệ tuần hoàn hở.
Mực ống (và bạch tuộc, mực nang) thuộc lớp Chân đầu, nhóm tiến hóa cao nhất trong ngành Thân mềm. Chúng có hệ tuần hoàn kín hoàn chỉnh với tim trung tâm và hai tim mang (branchial heart) bơm máu qua hệ mao mạch. Đây là thích nghi cho lối sống săn mồi tích cực, đòi hỏi tốc độ trao đổi oxy cao hơn nhiều so với ốc sên hay trai sống ít vận động. Chính vì điểm này, mực là “bẫy” kinh điển trong các đề thi sinh học: học sinh thấy “Thân mềm” liền nghĩ đến hệ hở, nhưng lớp Chân đầu là ngoại lệ.
Giun đốt (Annelida) — đại diện là giun đất, giun nhiều tơ — có hệ tuần hoàn kín từ rất sớm trong lịch sử tiến hóa. Máu lưu thông trong mạch lưng, mạch bụng và hệ mao mạch nối giữa hai mạch đó, không tràn ra xoang. Tim của giun đất thực chất là các đoạn mạch lưng phình to có khả năng co bóp, thường gọi là “tim bên”. Hệ tuần hoàn kín ở giun đốt là bằng chứng cho thấy cấu trúc này xuất hiện từ khá sớm trong giới động vật không xương sống, không chỉ đặc trưng riêng cho động vật có xương sống.
Điểm cần lưu ý thêm: giu ống (Pogonophora hoặc giun ống sống ở biển sâu) nếu được đưa vào đề cũng thuộc nhóm có hệ tuần hoàn kín. Đây là nhóm ít gặp trong chương trình phổ thông nhưng đôi khi xuất hiện ở đề nâng cao.
Mẹo nhận diện nhanh hệ tuần hoàn hở hay kín
Một cách phân loại đáng tin cậy cho cấp độ phổ thông: hầu hết Thân mềm và toàn bộ Chân khớp có hệ tuần hoàn hở, trong khi Chân đầu (mực, bạch tuộc), Giun đốt và toàn bộ Động vật có xương sống có hệ tuần hoàn kín.
Cách ghi nhớ nhanh: nhóm động vật hoạt động mạnh, săn mồi tích cực hoặc có cơ thể phân đốt rõ ràng (giun đốt) thường cần hệ tuần hoàn kín để đáp ứng nhu cầu oxy cao. Nhóm ít vận động hoặc sống lọc nước (trai, ốc) chấp nhận được hệ hở vì nhu cầu trao đổi chất thấp hơn. Mực là ngoại lệ đáng nhớ: dù là Thân mềm nhưng săn mồi năng động nên tiến hóa sang hệ kín.
Khi gặp câu hỏi dạng này trong đề thi, bước đầu tiên là lọc ngay các “bẫy” quen thuộc — mực (Thân mềm nhưng hệ kín) và giun đốt (không phải Chân khớp, có hệ kín). Sau đó kiểm tra từng phương án còn lại theo hai tiêu chí: ngành phân loại và mức độ vận động của con vật.